Dzisiejszy speedway to Europa i ledwie kilka krajów poza nią. Na przestrzeni lat, nasza dyscyplina istniała jednak w niemal w każdym zakątku świata. W poniższym artykule przyjrzymy się wszystkim afrykańskim państwom, które w przeszłości miały związek z czarnym sportem. Jest ich aż dwanaście!
![]()
Uczestnicy mistrzostw świata
Pierwsze żużlowe skojarzenia z Afryką? Pewnie niektórym na myśl nie przyjdzie nic, zaś bardziej zorientowanym w historii czarnego sportu – RPA. Ostatni tor zamknięto tam w 2019 roku, a zatem bardzo niedawno. Jeszcze w 2012 w Wielkiej Brytanii ścigał się Byron Bekker, a największe sukcesy zawodnicy z Południowej Afryki odnosili w latach 50. XX wieku, kiedy to startowali w jednodniowych finałach Indywidualnych Mistrzostw Świata! Opowiedzenie o całej historii speedwaya w RPA to materiał na co najmniej kilka osobnych artykułów, tutaj wymienimy najciekawsze jej momenty.
Pierwsze żużlowe zawody w RPA odbyły się w 1928 roku. Dwa lata później (1930) zainaugurowano rozgrywki reprezentacyjne. Premierowym pojedynkiem było starcie z Anglią, przegrane przez Południową Afrykę 17:37. W 1936 w eliminacjach do pierwszej edycji IMŚ wziął udział Cecil De La Porte.
Złota era południowoafrykańskiego speedwaya to lata 50′. W finale światowym IMŚ 1952 z dorobkiem 7 punktów (1,0,2,2,2) reprezentant RPA, Henry Long zajął 10. miejsce. Tym samym kontynent afrykański doczekał się swojego zawodnika w finale IMŚ szybciej niż… Polacy! Long w latach 1949-1952 jeździł dla Belle Vue Aces, trzykrotnie zostając drużynowym wicemistrzem Wielkiej Brytanii. Drugim reprezentantem RPA w finale był Doug Davies w 1956 roku (13. miejsce, 4 punkty). Miał on wziąć udział także w 1955, jednak z powodu zapalenia opon mózgowych musiał się wycofać. Blisko awansu był również w 1961 roku, ale zabrakło mu dwóch „oczek” w finale brytyjskim.
W opisywanej dekadzie funkcjonowała tam również liga, a najczęstszym triumfatorem był zespół Durban Hornets. W 1957 roku barw drużyny West Land Rockets bronił sam 5-krotny indywidualny mistrz świata, Ove Fundin. Co więcej, w otwartych mistrzostwach tego kraju udział brały takie legendy jak m. in. Nowozelandczyk Barry Briggs, Szwed Olle Nygren, a także wspomniany Fundin. Turnieje na stadionie Wembley w Johannesburgu gromadziły ponad 10-tysięczne tłumy!
Kryzys żużla w RPA, czyli z każdym rokiem coraz gorzej
Kolejne dekady to pierwszy dołek jeśli chodzi o osiągniecia żużlowców z RPA. Mimo, że na światowej arenie znaczyli niewiele, różnego rodzaju turnieje nadal odbywały się tam z dużą regularnością. Do najlepszych zawodników tamtego okresu (lata 60′-80′) należeli m. in. Dennis Newton (5x IM kraju), Arthur Bruins, Alan Simpson i Ettienne Olivier.
W latach 90′ zawodnicy z RPA wzięli udział w kilku meczach przeciwko polskim drużynom rozegranych w naszym kraju. We wszystkich sromotnie polegli. Poniżej znajduje się zdjęcie programu jednego z takich spotkań, które zostało rozegrane w Ostrowie Wielkopolskim (źródło: kolekcja własna).
Program Ostrów vs RPA (środek)Również polska kadra wybrała się na tournée do tego kraju. W Republice Południowej Afryki rywalizowali między innymi Sebastian Ułamek, Damian Baliński, czy Adam Skórnicki. W sezonie 1997 kontrakt z II-ligowym ŻKS Krosno podpisał Karl Lechky. Do dziś jest on jedynym żużlowcem z Afryki, który wystąpił w lidze polskiej. Odjechał łącznie 5 meczów, w których zdobył 22 punkty. W tym samym roku wziął udział w eliminacjach do Grand Prix 1998.
Ciekawy turniej z udziałem reprezentacji RPA odbył się w sierpniu 1997 w położonej niedaleko Gorzowa Witnicy. W czwórmeczu, oprócz drużyny z Afryki, udział wzięły Unia Leszno, a także dwie ekipy Stali Gorzów. (Źródło wyników: Gazeta Lubuska)
Ostatnim przedstawicielem RPA w lidze brytyjskiej był Byron Bekker (rocznik 1987), który jeździł tam w latach 2005-2012. W sezonie 2004 wziął on udział w eliminacjach do IMŚJ, gdzie wywalczył 5 punktów (1,1,1,1,1). Z kolei Ostatnie Indywidualne Mistrzostwa RPA rozegrano w 2014 roku, a mistrzem został Neil Pettit. Ten urodzony w 1993 zawodnik był sporą nadzieją na odrodzenie żużla w RPA. Łącznie zdobył 6 tytułów mistrza kraju, a pierwszy z nich w wieku 16 lat.
Kolejne lata to już umieranie speedwaya w tym kraju. Ostatni czynny tor (Walkerville) zamknięto na początku 2019 roku. Tym samym żużel w Afryce, po ponad 90 latach istnienia, przeszedł do historii. W dalszej części artykułu omówimy pozostałe kilkanaście(!) państw na tym kontynencie, w których istniał speedway.
Tor w Walkerville funkcjonował do 2019 roku. Był to ostatni żużlowy ośrodek w całej Afryce.Nie tylko RPA
Sporo zawodników pochodziło też z państwa będącego sąsiadem RPA, czyli Zimbabwe – a właściwie Rodezji, bo tak przed 1980 rokiem nazywało się to państwo. To właśnie w tym miejscu odbywały się najbardziej egzotyczne rozgrywki ligowe w historii. Liga rodezyjska istniała w latach 1971-1972 i składała się z trzech zespołów: Gwelo Eagles, Bulawayo Warriors i Salisbury Monarchs. W 1971 roku rozegrano pierwszą edycję Rhodesian National League. Padła ona łupem Bulawayo Warriors. Na przełomie lat 1971 i 1972 oprócz RNL trzy wspomniane zespoły ścigały się także w ramach Rhodesian National Handicap League. Niestety z powodu coraz mniejszego zainteresowania europejskich zawodników, dosyć szybko zrezygnowano z kontynuacji rozgrywek.
Próbę reaktywacji dokonano w 1975 roku, kiedy to zorganizowany został czwórmecz pomiędzy wspomnianymi klubami, a także drużyną z Johannesburga (RPA). Przez wszystkie te lata, główne role odgrywali przede wszystkim Brytyjczycy, Australijczycy, a także dwóch Norwegów: Oyvind berg i Odd Fossenegen. Jedynym liderem drużyny, pochodzącym z Zimbabwe był wtedy Peter Prinsloo, który w latach 70′ i 80′ regularnie startował także w lidze brytyjskiej. Poniżej pełne tabele wszystkich sezonów, a także barwy startujących tam zespołów (źródło: speedway-sa.com).
Program z Rodezji (Zimbabwe), 1972. Turniej z udziałem wszystkich trzech tamtejszych klubów. Źródło: kolekcja własna.Brytyjscy ligowcy
Rzecz jasna w Rodezji/Zimbabwe speedway istniał również wcześniej, bo od lat 50., a także później. Wszystko zaczęło się w 1953 roku, kiedy to w Bulawayo odbył się mecz reprezentacji Rodezji z reprezentacją RPA. Jeszcze w tej samej dekadzie tamtejsi fani mogli oglądać także drużyny złożone z żużlowców z Europy (coś na wzór reszty świata). Przez dziesięć sezonów w Wielkiej Brytanii ścigał się żużlowiec z tego kraju, Mike Ferreira. Jego ostatnim rokiem na Wyspach był 1985 spędzony w barwach Wimbledon Dons, czyli aż 7-krotnego drużynowego mistrza Wielkiej Brytanii. Do 1998 roku na angielskich torach startował David Steen, który w 1997 i 1998 zaliczył swoje najlepsze sezony (jako zawodnik klubów z Reading i Glasgow). Inni warci uwagi pochodzący z Zimbabwe zawodnicy lat 80′ i 90′ to chociażby Deon Prinsloo (syn Peterea) i Denzil Kent, za którymi również sporo lat spędzonych na brytyjskich torach.
Wiele lat w Egipcie
Podobnie jak w RPA, od lat 20′ gospodarzem żużlowych imprez był także Egipt. Wszystko zaczęło się w 1928 roku, kiedy to Brytyjczycy zbudowali tor w Zamaleku. Po Drugiej Wojnie Światowej różne turnieje rozgrywali brytyjscy żołnierze. Odbywały się Indywodualne Mistrzostwa Armii, a nawet zawody drużynowe.
Największe zainteresowanie żużlem w Egipcie przypadło na lata 70′. Wówczas promotorzy z Wielkiej Brytanii zajęli ekspansją dyscypliny na Bliski Wschód. W 1979 roku w ramach Craven 'A’ Middle East Tour 1979 odbyły się dwa turnieje w Kairze. Frekwencja na trybunach wyniosła oszałamiające 30 tysięcy kibiców!
30 tysięcy widzów na stadionie ogląda turniej w Kairze. Fot. speedway-sa.comNajciekawsze epizody – Uganda, Lesotho, Etiopia i… Seszele?!
W 1975 roku odbyły się jedne zawody w Maseru, stolicy Lesotho. Widownię szacuje się na około 5 tysięcy osób. Jak wskazują dostępne źródła, do zaplanowanego drugiego turnieju najpewniej nie doszło.
Źródło: speedway-sa.comW XX wieku odbywały się turnieje na grasstracku w stolicy Ugandy, Kampali. Wyjątkowo ciekawy jest fakt, że w latach 70′ startował w nich Patrick Warton, czyli zawodnik z… Seszeli. Seszelskie korzenie ma też Mario Häusl – junior ekipy Landshut Devils, który zadebiutował już w 1. Lidze Żużlowej. Z tego kraju pochodzi jego mama, a sam zawodnik podkreśla swoje korzenie chociażby flagą Seszeli na kewlarze. Więcej o tym pisaliśmy TUTAJ.
Mario Häusl z widoczną flagą Seszeli.W latach 30. XX wieku w Europie startował pochodzący z Abisynii (Etiopii) Gene Tella. Jeździł on głównie w Austrii i Czechach, jednak kilkukrotnie brał też udział w turniejach rozgrywanych na terenie Polski (między innymi Mysłowice i Bydgoszcz).
Pozostałe kraje
Lata 50′ to okres, w którym styczność z żużlem miała również Kenia. Baza danych Speedway History Info zawiera aż 27 nazwisk z tego kraju. Pierwsze zawody na terenie tego położonego nad Oceanem Indysjkim kraju miały miejsce w Nairobi (stolicy) i jak wynika z dostępnych źródeł, oglądało je aż 12 tysięcy kibiców. Najlepszymi zawodnikami byli Mohammed Shaffi (IM Kenii 1951, startował też w otwartych mistrzostwach Izraela), a także Mohamed Hassan i Jack Simonian. Co ciekawe, najprawdopodobniej podczas kenijskich turniejów, ścigali się też żużlowcy pochodzący z Indii. Speedway w Kenii istniał do lat 60′, potem z powodu dużych kosztów przeszedł do historii.
2 listopada 1956 roku odbyły się jedyne w historii zawody w Mozambiku. Wzięli w nich udział główie zawodnicy z RPA, ale również Nowozelandczyk Trevor Redmond.
Pojedynczych żużlowców miała także Zambia. Ostatnim, który jeździł na europejskich torach był James Hayhow. W 1987 wziął udział w trzech ligowych meczach w Wielkiej Brytanii (po jednym dla Rye House Rockets, Canterbury Crusaders i Edinburgh Monarchs).
W drugiej połowie XX wieku (najpewniej okolice 1990 roku) w Botswanie istniał 400-metrowy tor King’s Park Circuit, którym zarządzał były żużlowiec z RPA, ścigający się w latach 40′ i 50′ Buddy Fuller.
Natomiast w 1991 roku w Indywidualnych Mistrzostwach RPA ścigał się zawodnik z Namibii – Ted Kausch.
Tytułowe zdjęcie: speedway-sa.com
Aby nie przegapić najciekawszych artykułów kliknij obserwuj speedwaynews.pl na Google News
Obserwuj nas!
3. runda Indywidualnych Mistrzostw Australii 
2. runda Indywiudalnych Mistrzostw Australii
1. runda Indywidualnych Mistrzostw Australii 
Phil Crump Solo Classic
FINAŁ Indywidualnego Pucharu Polski 85-140cc w Wawrowie
